El Cas
Archie Barton, cap di aburigen che l’ha prutestaa per fa netaa i sit di test nüclear de Maralinga
Int i ann 50, un popul ch’el vegna da un sit remot de l’Ustralia dal sud - i Maralinga Tjarutja – j’hinn staa caciaa via da la so tera per fa spazzi ai test nüclear britanich. Vün de lur, Archie Barton, püssee avanti l’ha dat vita a una prutesta che l’è ’ndaa inanz per 20 ann. Una prutesta per fa insì ch’i daghen indree la tera ai Maralinga Tjarutja, per fa netà i sit di test, e per vess cumpensaa per tüt i tort che la storia la gh’ha fat patì.
L’era propi a Maralinga, in quej pianür russ pien de pulver e quataa de cespüli e de büsch de spiniflex, che la Gran Bretagna l’ha decis da iscrivess al club di bomb nüclear, fasenda s’ciupaa set bomb gross e tiranda in pee dunzen de test tra el 1955 e el 1963. La zona l’era uficialment disabitaa quand che l’ è staa dichiaraa «sit de prima categüria» dal sienziaa britanich William Penney. In verità, i tribüü nomadi di Tjarutja j’eren in gir inanz e indree per quela tera là da di mila e mila ann.
Barton l’era un fiö giuvin quand che i prim nigul a furma de fonz j’hinn levaa sü arent a Maralinga, da una bomba de 12.9 kiloton. Ma la so tragedia persunal l’era scuminciaa un quaj ann adree. Quand el gh’aveva cinch ann, l’ è staa töt via da la so familia per vess menaa int una mission Cristiana a Port Augustains, ins la costa de l’Ustralia del sud. L’era vün de la “generazion rubaa“ – che finalment in st’ann el gueren ustralian el gh’ha ciamaa scüsa - e l’ha mai pü vist so mader. El sangu de so mader l’era tüt aburigen; e so pader – che lü l’ha mai cunussüü – pölvess che l’era un manüal de la feruvia. Archie l’è nassüü a Marz del 1936 (el dì precis u se sà mia) a Barton, un racord feruviari ins la linea trascuntinental punent-levant, e l’ha passaa un po’ de temp a Ooldea, ’na reserva aburigena int la zona de Maralinga.
A la mission de Port Augusta, ch’i la faven andà i Cristian Brethren, l’è ’ndat a scöla fin che el gh’aveva 12 ann. Pö dop, ’me tant alter fiö aburigen, l’è staa mandaa a laurà ins i puder agricul (i fiöl ja mandaven a fa servizzi int i cà). Barton l’era anca un mez fenomeno a giügà el furbal, e l’ha giügaa per i squader di indigeni de Port Augusta e de Ceduna, un’altra cità de la costa.
Quand ch’el gh’aveva vent’ann, Barton l’è ’ndaa a staa a Adelaide e l’ha lauraa da manüal. L’ha ciapaa la tubercolosi e l’ha passaa un ann int un sanatori. L’ è staa anca un alculizaa, ma l’ha desmetüü da trincà quand che el dutur el gh’ha dit che se l’andava inanz insì el sariss crepà da lì a poch. Int i ann 70 l’ha lauraa per un center aburigen de re-abilitazion per i alculizaa. ’Me tant altra gent de la “generazion rubaa“, Barton l’ha pers la so familia e anca un toch de la so cultüra, ma el paradoss l’è che l’ha guadagnaa un’istrüzion che l’avriss no pudüü guadagnaa in nissün’altra manera. Quest el gh’ha dat l’abilità per pudé cumbat la longa bataja di Tjarutja contra i gueren de l’Ustralia e de la Gran Bretagna.
Int i ann 50, l’Ustralia l’era un aleaa fidel de la Gran Bretagna e l’era ben cuntenta de fa part di ambizion nüclear del so pais mader. Al temp di test, di mila e mila suldaa britanich, ustralian e de la Növa Zelanda j’hinn staa espost ai radiazion. I aburigen j’hinn staa caciaa via da Maralinga; i j’han cargaa in sima de treni e camion tant ’me i besti. Ma un quajdün l’è ’ndà ’vanti a girundlà per i ter cuntaminaa, e una völta j’han fin truaa ’na familia campaa int un crater radiativ.
Del 1982, i Maralinga - che alura i staven a Yalata, arent a la costa – j’han dat a Barton la carica de cunsilier. Dop quatr’ann, dop che el gueren ustralian l’aveva decis de dagh indree 30,000 miglia quadraa de desert, lü l’è diventaa aministradur del cunsili per la tera che j’aven pena fundaa de növ. El popul di Tjarutia j’hinn andaa indree int la so tera de lur e j’han ristabilii un insediament a Oak Valley (valada di ruver/rugur), pü o meno a 100 chilometri dai sit di test. In vüna di cumission ustralian per i test nüclear, Barton la fat del tüt per fagh ciapà un cumpens a la so gent. Des ann püssee tardi, del 1994, la cumunità l’ha ricevüü 13 milion e mez de dolar ustralian cume cumpens per l’avelenament de la so tera de lur. Int i ann 90, Barton l’ha menaa dü delegazion d’aburigen a Londra per met el gueren britanich suta pression e fagh tirà föra la so part int un pruget da 100 milion de dolari per netà i sit di test. L’è staa d’efet quand che Barton el gh’ha regalaa ai minister un mot de tera de Maralinga, pien ras de plütoni. A la fin la Gran Bretagna la s’è decisa de tirà föra i danè per pagà la metà del pruget, e l’uperazion de netada l’è staa cumpletaa del 2000.
Vessinda staa aministradur per 20 ann, Barton – ch’el gh’ha mia ’vüü de fiö ma l’ha cüraa i fiö e i nevud de la so cumpagna Mary Harrison – l’ha fat part de cumission fiss impurtant. L’è staa diretur de Imparja, el network televisiv di aburigen, e member del National Indigenous Cauncil (cunsili naziunal di indigen), int el gueren federal de l’Ustralia. Pürtrop, j’ültim ann de la so vita i l’han vist disunuraa e bandii per ’ve metüü in gajofa 230,000 dolar de fond cumün. Dop vess staa ubligaa a dà i dimission del 2005, l’è ’ndat a finì tra puertà e malann. U ghe l’ha però fata a fa la pas cun i Maralinga prima da murì. Quand se parla de la so disunestà, i amis i dan la culpa a la vegiaja e a l’incapacità de giüdizi, e anca ai richiest finanziari che i parent i gh’aven metüü ins i spall.
Una völta el gh’ha dit cun Andrew Collett (un avucat che per tant ann la rapresentaa la cumunità di Maralinga) che l’era “tra dü cultür“, ubligaa a tirass adree i so respunsabilità tradiziunal, ma anca la pression de la vita ucidental. Collett el disa de Barton: “l’era un om de tanta pazienza e giüdizzi, e anca de tanta determinazion, e l’era un neguziatur gentil ma decis. L’era rispetaa da un müg de minister e d’impiegaa ch’i l’aven cunussüü per via di tratativ cun i Maralinga“.
Scrivüü da Kathz Marks per The Indipendent 07-Nuember-2008.
Vultaa in lumbard da March Tambürel