El Cas
Lenguv, pulitica, e avtorispett
I
nt la magiur part di Stati mundial se parla püssè d'una lengua. L'è assè pensà che a gh'è quasi 6000 lengu al mond, ma dumà 194 Stat. Ghè però dü rob che i cambien da un Stat a l'alter: (i) la pulitica linguistica e (ii) l'avto-rispett; e quej dü rob chì j'hinn no semper cumpagn. Presempi, a gh'è di sit induè che la pulitica la favurissa dumà una lengua, ma la gent la gh'ha mia gena a parlà la lengua del post. Al cuntrari, in certi cas la lengua del post l'è l'ünica lengua parlaa da la gent, e la lengua uficial lè druvaa dumà int e' scritt e int i media. 'Sti chì j'hinn sitt tant 'me i pajis arab, induè che la lengua parlaa l'è ben diversa da quela uficial (anca se j'hinn imparentaa), e induè che la gent la se senta mia genaa a parlà la sò lengua, anzi, se un quajdün u s'fariss vegnì in ment de druvà l'arab standard int una sitüazion infurmal (presempi in bütega o per la via) u s'farissa rid adrera. La medesima roba la süceda int la Svizra tudesca, induè che la lengua uficial e quela del post j'hinn divers bon ben (anca se j'hinn tütt dü lenguv germanich). In quej pajis chì la pulitica linguistica l'è monolengua, ma la lengua del post l'è rispetà istess. De cunseguensa, l'è ancasì la lengua che la gent la parla cun i fiö, e la lengua che i fiö i parlen tra d'lur.
Pö gh'è di post cume la Lumbardia induè ch'a gh'è sia una pulitica monolengua che una mancanza d'avto-rispett. La lengua uficial, el tuscan, l'è druvà int i media e int i ucasion uficial, ma i püssè tant i la droven ancasì int la vita de tütt i dì, parchè i s'hinn cunvint che la lengua del post l'è una lengua da vilan e che l'è bona dumà per la gent ignuranta. In sustanza, i püssè tanti i s'vören mal da per lur, e i fan del tütt per negà la sua pruvenienza de lur, la sua storia, la sua identità sociu-linguistica. In certi cas quel avto-odi chì l'è rivà al pont da fa cred a la gent che parlà lumbard cun i bagaj el ghe ruvena l'inteligenza; e gh'è staa ancasì tanta prupaganda che la vurissa fa cred che el tuscan l'è süperiur, o che el gh'ha püssè logica, o che l'è püssè bel, o püssè bon da comünicà pensier impurtant, e alter invenzion del gener. Pürtrop tanta gent la gh'creda, smentiandess che i sagez e i lucad i vegnen da l'om (o da la dona), non da la lengua che se parla (a gh'è püssè sageza, filusufia e unestà int un pruverbi lumbard che in tütt i chilometri de parol tuscan pronuncià dai parlamentar italian).
La dumanda ch'la nassa adèss l'è questa: "parchè quela prupaganda chì la gh'ha vüü insì tant sücess?". Me sumeja no facil truvà una risposta, ma forsi i rob i venen püssè cer quand che a dum un'ugiaa al terz cas, quel induè che una lengua lucal l'è no dumà rispetà, ma l'ha ancasì guadagnaa un ricunussiment uficial, cume che l'è sücess per el catalan.
Seconda Christina Bratt Paulston, una prufessura de linguistica a l'üniversità de Pittsburgh, e' svilüp d'una pulitica bilinguv in Catalogna l'è rivaa propi parchè gh'era l'avto-rispett. La roba interessanta l'è che la prupaganda contra i lenguv regiunal l'è stata forta ancasì in Spagna, e in certi cas la gh'ha vüü un quaj sücess (presempi int el caso del galiziàn) ma gh'la mia fata a trà zü de mural la lengua catalana.
Dum un'ugiada a la storia. Del 1716, el rè di Burbon el vuriva furzà l'umugenisazion linguistica. L'ha vietaa i liber in catalan, e l'ha dichiaraa che a scöla a s'pudiva pü ne scriv ne parlà in catalan e che el catechismo el gh'ava da vess in castiglian. Quela discriminazion chì l'è 'ndata inanz per püssè de düsent-cinquant'ann, e l'è finii dumà quand che l'è mort Franco del 1975. Epüra, tütt quej ann chì de persecüzion linguistica j'hinn no stat assè per fagh cred ai catalan che la sua lengua l'era no a l'alteza de vess rispetaa e tramandaa. Un censiment del 1979 (poch dop de la mort de Franco) l'ha ripurtaa che el 97% dla gent nasüü in Catalogna la parlava catalan, e che el 50% di bagaj j'eren bon da parlà catalan. Quest el vö dì che a dispett de düsent-cinquant'ann de prupaganda e d'incuragiament a vuriss mal, i catalan j'han cuntinuaa a parlà la so lengua.
Ma cum'è che l'è pussibil che la Catalogna la no pià la strà dla Lumbardia, e de tant alter region d'Italia, Francja e Spagna, induè che i lengu regiunal i ris'cien de sparì?
La prufessura Bratt Paulston la disa che forsi i catalan i gh'han püssè avto-rispett parchè la Catalogna l'è giamò da ann che l'è una region prusperusa, e la gh'ha una storia de cumerc e d'indüstria, insuma l'è una region siura che l'è ecunomicament süperiur al rest de Spagna, e quindi la gent la s'senta urgugliusa de vess catalana e de parlà catalan. La prufessura la disa che la sitüazion in Catalogna l'è diversa da tanti alter sit parchè la lengua regiunal l'era no simbul de puvertà, ma simbul de cumerc e indüstria, insuma simbul d'arsan. La me sumeja un'interpretazion logica, suratütt parchè el sum che una lengua ch'la gh'ha un'ecunumia forta l'è facil ch'la dventa una lengua forta (es. el latin, el tuscan, l'ingles, e.i.v.).
Ma alura parchè la sitüazion lumbarda (e anca quela piemuntesa) j'hinn no cumpagn de quela catalana? Ancasì la Lumbardia e el Piemont i gh'han una storia de cumerc e d'indüstria, e anca lur j'hinn region prusperus, ma la situazion linguistica l'è ben diversa che in Catalogna (in Lumbardia ancura pes che in Piemont). E alura induè'l el busillis?
Gh'è una seconda afermazion de la prufessura che forsi la pö ciarì i rob. In Catalogna, indipendentement dla pusizion sucial, la gent l'era cunvinta che la sua lengua la gh'ava gnenta da invidià al castiglian. 'Me ch'la disa la prufessura "gh'è ben poca gent in Catalogna ch'la creda mia che la sua cultüra la sia int una quaj manera 'mej' che quela di castiglian". El risültaa l'è stat che i catalan di class median e medio-grand j'han imparà el castiglian parchè j'eren ubligaa (e ancasì parchè u ghe vegniva bon per el cumerc) ma j'eren no dl'idea ch'el füdiss una lengua süperiur.
De cunseguenza, el mudel sucial catalan l'era fat int una manera che nisün el pensava de parlà castiglian cun un catalan dumà per fass ved püssè inteligent.
La diferenza fra la sitüazion catalana e quela de cà nostra la pudriss vess propi chì. Menter el catalan l'è dventaa simbul de tütta la gent de catalogna (e quindi ancasì simbul de danè), el lumbard e el piemuntes j'hinn dventaa simbul principalment de la povra gent de la Lumbardia e del Piemont. E quest la fatt la diferenza. E' stereotip che s'è svilüpaa in Catalogna l'è che el catalan l'è un parlà seri, parchè i la parlen la gent ch'la fa andà l'indüstria e el cumerc. Da nüm, el messag l'è stat ben divers. Quej che i faven andà l'indüstria e el cumerc (o almeno i püssè tant) j'hinn stat i prim a lassà perd la lengua regiunal, e j'han druvaa el tuscan cume un passaport per pudé fa savè a l'altra gent che lur j'eren istrüii. E quindi i lenguv regiunal j'eren parlaa dumà da la gent che n'i cunusiven mia d'alter, cun la speranza che un dì ancasì lur i pudran imparà el tuscan e parlà 'me ch'i fan i siur.
Però gh'hö da dì che nanca questa l'è una spiegazion vera e propria. Hö capì che el catalan l'è in bona salüt parchè i class median e medio-grand j'erann no genà a parlal fö d'in cà, e quindi i class püssè bass i la vediven no cume una lengua di pover. Quel fato chì el volta un po' la dumanda, ma el la risponda no. Parchè i siur del Piemont e dla Lumbardia i gh'aven no quel urgoli ch'i gh'aven i so culega catalan?
Hö cuminciaa quel viag chì disenda che i lumbard j'hinn adree a perd la sua lengua parchè i gh'han mia d'avto-rispett, e la risposta che hö truvaa l'è che la mancaza d'auvto-rispet la gh'ha i radis int i class median del 19esim secul. Quest el vö dì che adess a cunusem i radis del prublema, che l'è no istess 'me cugness el mutiv, parchè gh'è anmò da spiegà parchè, del 19esim secul, i class median de la Catalogna j'eren urguglius dla so lengua mentr'inveci quei de la Lumbardia i l'eren no, e j'han fat del tütt per prumöv el tuscan. Me piaserissa propi pudèghel ciamà cun el Lissander Manzon.
March Tambürell