Al Periòdic

...comünicazion virtüal in lumbard insübrich

 
"...senza distinzion de razza, culur,
identità sessüàl, lengua, religion,
upinion pulitica o d'alter tipo..."
       Articul 2 d'la Dichiarazion Üniversal di Diritt de l'Om

  

El Savé


La piaga grama de l'inquinament


Version stampabil

Q uand che se pensa a l'inquinament, in 'sti dì chì, la prima roba che la vegn in la ment a l'è l'anidrid carboniga, la CO2. Anca se la CO2 a podum minga cunsiderala una sustanza inquinanta perchè a l'è a la bas de la futusintesi, el prucess che'l serviss ai piant per trasfurmà l'energia del suu in energia chimiga, anca lee a l'è semper tirada dent in dii sustanz inquinant per la question che la temperadüra de la Tera a l'è 'dree a vegnì püssè alta, che l'è el fenomen ciamaa riscaldament glubal. La culpa de la CO2 a l'è peroo minga sicüra, suratütt perchè l'è trop cumplicaa de truà una pröa scentifiga cunt i speriment o cunt i simülazion al calculadur (o cumpiüter) che la dis che l'è propi lee la respunsabil principal del riscaldament. A bon cünt, se parla inscì tant de la CO2 che a la fin de la fera se desmenteghen un frach de alter sustanz che hinn inquinant bej fort ma che i gent cugnussen de men, e che magara se senten i sò nom dumà in quii dì che el trafich dii utumobil a'l vegn blucaa. Anca se vün el pudaria pensà che i sustanz inquinant che gh'hinn in del aria vegnen suratütt dii fabrich, a hinn i utumobil i surgent de la püsse part del inquinament.

".. hinn pulver inscì piscinitt che poden andà dent in del nas e dà prublema respiratori e anca a la circulazion del sanch. "
Quand che'l mutur el brüsa la benzina o'l gasoli, i utumobil büten fö minga dumà la CO2 e l'aqua ma, per question de eficenza dela reazion de cumbüstion, anca un frach de alter categurii de sustanz, che la püssè part a l'è inquinanta:
  • i NOx (dii mulecul de 'sta categuria chì póden anca reagì cun l'aqua per furmà i acid nitrus e nitrich che dan i piöv acid);
  • i VOC, che l'è la sigla inglesa per i sustanz urganich vulatil;
  • i PM - i pulver sütil, ciamaa anca particulaa - che hinn pulver inscì piscinitt che poden andà dent in del nas e dà prublema respiratori e anca a la circulazion del sanch. Per vess püssè precis, gh'emm de dì che i PM dipenden anca de alter question, anca natüraj, e minga dumà del trafich dii utumobil. La cumpusizion media dii PM la cambia cunt el valur del diameter dii sò partisej, ma in general a gh'hinn carboni e alter cumpost de carboni, pulver de minerai e jun 'me el sulfaa, el nitraa e l'amòni;
  • el CO;
  • metaj.
La lista l'è finida chì dumà per inquinant primari, perchè pöö 'sti chì poden fà alter reazion chimich e futuchimich per furmà alter sustanz inquinant cume, per esempi, el diossid de asòt, l'osòn, el PAN (perossiacetil nitraa) e anmò i PM. Temp fà a gh'eren anca alter inquinant cume el piumb, che l'era dent cume antidetunant in de la benzina russa, e el diossit de sulfer (che pöö el furmava anca lü i acid dii piöv acid) che adess ghe n'è de men perchè el sulfer a l'è tolt in partenza in dii benzin in de la rafinazion del petroli. Tüta 'sta roba chì la furma el famus smog che' gh'ha i periculus efet de fa vegnì malann suratüt al sistema respiratori, de svuncià i palaz e i statuf, e de rüinà l'ambient dij noster paes e del integher mond.

satelit Cume se pö vidè ben in 'sta fotu chì de la NASA, l'inquinament a l'è fort in de la nostra Tera sia in Insübria che in Urobia, e suratüt in de la Pianüra Padana. E la spiegazion a l'è minga cumplicada: a gh'è un frach de paes surapupulaa (pupulaa trop) - anca grand - vün arent a l'alter che fan un inquinament che l'è tüt cuncentraa in poch spazi. Un alter prublema a l'è che la Pianüra Padana la gh'ha una stabilità atmusferiga granda e i sò vent a hinn minga svelt; donca i inquinant se spantèghen minga in gir, resten là fiss, e se mücien, suratüt in inverna. Per tücc i sustanz a gh'hinn dii limit de leg che hinn i limit urari, limit del dì, limit del agn. I valur misüraa dii sustans inquinant per el Tisin se poden ciapà al sit del UPA (http://www.ti.ch/dt/da/spaa/UffPA/default.htm), menter quij per la Lumbardia se poden ciapà al sit del ARPA Lumbarda (http://www.arpalombardia.it). In dii tabel de l'ARPA a podum leg che in del temp a gh'è staa un bel mejurament per el SO2, che l'è de bon sota el valur dii leg eurupè, e un mejurament anca per el particulaa, anca se'l sò valur a l'è anmò sura el limit. Anca el NO2 a l'è andà giò rispet al valur dii agn '90, a l'incuntrari del osòn che l'è vegnüü püssè grand. In general in Lumbardia el SO2, el CO e el benzen a hinn sota i limit de la leg e, al cuntrari, per dij part de la region el PM10, el NOX e l'osòn a hinn sura i limit. E l'è suratütt el PM10 che'l gh'ha el valur püssè critich.

Una quaj sulüzion
In dii agn '70 a gh'hinn staa i prim leg contra l'inquinament del aria e i risültà a hinn staa bon, anca se in del temp a hinn staa descuert alter inquinant, e donca gh'è semper de laurà per truà növ sulüzion. Un mejurament a l'è vegnüü cunt i marmit catalitich, un dispusitiv che'l gh'ha dent una spónga de material catalitich che'l serviss a ussidà a la svelta i VOC, i NOx e el CO per trasfurmaj in CO2, aqua e asòt. I prim marmit catalitich i hann faa in del 1975 e incö tücc i növ machin gh'i hann sü. Per i PMx a gh'è el filter antiparticulaa che l'è dupraa per i mutur diesel. I PM a hinn classifegaa per el diameter in nanumeter dii partisei püssè grant: per esempi, PM10 al vör dì che i partisei gh'hann un diameter massim che l'è de 10 nanumeter. Donca, i filter gh'hann de blucà pulver inscì fin. E püssè a hinn fin i pulver, püssè a hinn cumplicaa de blucà, e püssè a hinn periculus per la salüt perchè van dent in dii pulmon e se fermen minga ma van semper püssè in prufundità.
"Intratanta, in Europa a gh'hinn dii standard per i emission dii machin che divegnen semper püsse dür. "
In d'una quaj pruincia i machin cun 'sti filter chì poden andà in gir senza prublema anca quand che gh'hinn i bloch del trafich. A l'è ciar che 'sti dispusitif chì gh'hann una sua vita e donca a l'è necessari de cuntrulai e de cambiai quand che van pü ben. Intratanta, in Europa a gh'hinn dii standard per i emission dii machin che divegnen semper püsse dür. 'Sti standard chì a hinn ciamaa cun la sigla Euro- cun dopu un nümer: l'ültim standard a l'è del 2008 e l'è ciamaa l'Euro-V. E quand che gh'è un nöf standard, i cà utumubilistich gh'hann de desmett de vend i utumobil vec.

El fütür
A l'è minga una roba de nient el capì el fütür del inquinament de l'aria: tütt el dipendarà minga dumà dii növ tecnulugii per i mutur ma anca dii font energetich che se dupraran. Magara'l sarà el mument del idrogen (ma atenzion: l'idrogen a l'è un vetur energetich, minga una font de energia, donca ghe vör un'altra font de energia per preparal) o forsi de l'energia eletriga. Prubabilment cunt 'sti alter sistema ghe ne saran de men de prublema e l'è minga di' che cunt el cust che'l gh'ha el petroli incö 'sti növ mutur i vedarem tra un frach de agn.

David Giuann Apollonio

Per una quaj infurmazion de pü: