La Nosa Lengua
El Bilinsuisem urizuntal, l'ünica manera per salvà i noster maderlenguv
A 'na cunferenza a Tirana (Albania) in st'Utuber, la presidenta de l'Accademia della Crusca Nicoletta Maraschio la dit che i lenguv j'hinn "i ben cultüral püssee impurtant ch'a gh'hum". Interessant. Ma la roba che la m'ha culpii püssee da tüt l'è quel che l'ha dit quand i gh'han dumandaa 'se che la pensa a pruposit de la putenza de l'ingles; la resposta l'è staa che l'è no 'na roba da fa preucupaa, perchè, l'ha afermaa, "possono infatti coesistere una lingua di servizio, utilizzata per gli affari, e una lingua-sposa che scegliamo per passione"
Quest chì el pudrà magari vess ver per el pari talian-ingles, ma no de sicür per l'insübrich (e tant alter lenguv regiunal) in tandem cun el talian. Sì, perchè anca se di völt se disa che el talian el pudriss fa l'istessa fin di noster madelénguv per via de l'imperialisem linguistich de l'ingles, dessadess i dü sitüazion j'hinn no paragunabil, nanca de luntan. El mutiv l'è mia 'n segret: gh'è na diferenza fra i dü sitüazion, 'na diferenza che i sociu-linguista i cunsideran d'impurtanza magiur: el röl de la gent maderlengua. Vün di criteri principal a la bas d'una diglossia stabil (el cuncet tiraa a man da la Maraschio quand che la parla de "coesistenza fra *lingua d'affari* e *lingua di passione*") l'è la mancanza de parlant che j'hinn maderlengua in quela che l'è la variant de servizzi denter a la sucietà diglossica.
L'è propi per 'stu mutiv chì che int i pais arab (che j'hinn gran presempi de diglossia stabil) l'arab classich el minacia mia i lenguv arab lucal, perchè l'è na lengua che l'è parlaa da nissön cume maderlengua: l'è dumà la lengua de la scöla e di giurnal, 'na lengua che l'è imparaa cunsiament e travers i sforz didatich. In alter parol, l'è no 'na lengua mader, un poo 'me 'l talian prima de la television (lassanda föra la Tuscana, s'intenda). Prima de la tele, la diglossia taliana l'era stabil tant 'me int i pais arab: tuscan a scöla e int i scit, lengua lucal int tüt j'alter sitüazion. El disaster l'è staa quand che la television l'ha vert l'üss al tuscan per nà denter int i cà de la gent, ufrenda per la prima völta un mudell sucial indè che la lengua de servizzi l'era pü dumà per i sitüazion furmal. Quest u s'ciapa l'equilibri de la diglossia, che per scampà la gh'ha bisogn de vegh dü lenguv cun dü funzion sucial bej separaa. Al dì d'incö quest el süceda no, perchè pödi 'ndà dal latè e parlà int la lengua de servizzi, in quel cas chì el tuscan, 'na roba impensabil int i pais arab, o int la Svizra tudesca, on int l'Italia prima de la television.
Anca se l'ingles l'è na lengua forta, per adess la gh'ha na funzion sucial ben precisa che (almen in Europa) l'è marcaa da la mancanza de parlant maderlengua (ver o televisiv...) a l'interen di sucietà mia britanich, e donca el gh'ha nissöna pussibilità de sustitüì i lenguv de stat di alter pais de l'Europa. L'è propi per quel mutiv chì che i dü sitüazion j'hinn cumpletament diferent. Quest però e se mena a 'na conclüsion precisa: l'ünica manera per salvà i noster lenguv regiunal l'è el bilinguisem "urizuntal" (ciamaa anca "rapresentaa"), uvera 'na sucietà indè che el bilinguisem de la gent (presempi el bilinguisem insübrich-tuscan) l'è rapresentaa anca a nivell istitüziunal (tant 'me in Gàles, In Catalogna, o in Friul), perchè 'na völta che l'equilibri l'è staa s'ciapaa, la diglossia la diventa insalvabil.
March Tambürel