La Nostra Lengua
Ma l'esista la lengua lumbarda?
D
e recent, gh'è stat un po' de fögh e fiam ins la wikipedia lumbarda dop che un quaj druvat l'ha dit che l'esista minga una lengua lumbarda. Seconda mi, el prublema püssè gross che s'vena incontra quand incumencia una "question de la lengua" l'è quela tradizion barbara de tacagh a tütt i parlà ch'i venen no dal fiurenten l'eticheta de dialett.
1. El lumbard l'è no una lengua, l'è un grüp de dialett.
2. Ma la parola "dialett" la vör di "parlada che l'è minga uficial", e quindi el lumbard l'è un dialett.
3. Ma se per vess una lengua l'è 'ssè vess parlaa, alura in Lumbardia gh'è un mügg de lenguv, parchè el parlà de Milan l'è no cumpagn d' el parlà de Berghem, de Comm, e insì via.
4. Però la gent che la dis "casa" e "caza" i s' capissen tra d'lur, quej ch'i disen "sura" e "hura" i fan fadiga a capiss.
5. A mi i bandier m'interessen no. Mi vöi una definizion linguistica de "lengua".
6. Anca se a 'cetum che i parlà de l'Insübria i furmen una lengua, in Urobia se parla un'altra lengua.
Questa l'è un'afermazion che la gh'ha poch cuntegnüü, parchè (almeno int el sens tecnich, quel druvaa dai linguista) una parlada la pö vess un dialett d'una quaj lengua, ma la pö no vess un dialett e basta. Sariss un po' cume dì che la Maria l'è una nevuda, ma l'è la nevuda de nissün.
E quindi di che el lumbard l'è un grüp de dialett l'è no una spiegazion, l'è dumà e' scumenc de quela dumanda chì: "dialett de che lengua?". Sicürament non del talian. E quindi sum incura al pont de partenza.
Questa afermazion l'è vera dumà a metà. La parola dialett l'ha gh'ha almeno dü significaa: (i) quel tecnich/linguistich (apena discütüü), che l'è druvaa da la comunità linguistega internaziunal e che el gh'ha el significà de "variant d'una lengua" e (ii) quel de la tradizion tuscana, intrudut del 1400 per fa distinzion fra "lengua leteraria" e "lenguv dumà parlaa" (basaa ins la distinzion de la Grecia 'ntica).
Int el prim cas, 'me ch'um giamò dit, se pö no dì che el lumbard l'è un dialett (o un grüp de dialett) senza specificà la lengua de la qual el fa part.
Int el second cas, a puduma dì che in Lumbardia se parlen sia lenguv che dialet; el milanes e el bressan j'hinn lenguv parchè i gh'han una tradizion scrita, menter el parlà de Roca Süsela l'è un dialett, parchè l'è mai stat scrivüü.
Ma se ciapum quela definizion chì a gh'um sübit un prublema: se tuca cambià tütt j'inciclupedii, parchè quand se dis che la lengua taliana l'è parlaa da 60 milion de gent o che l'ingles l'è parlà da 200 milion a disum una futa, una busia. Parchè? Ma parchè el talian standard, quel ch'u se scriva, mi l'hö mai sentüü parlà da nisün. I püssè tanti i parlen di varietà che j'hinn mai stat scrivüü, propi cume el dialett de Roca Süsela. E alura la lengua taliana l'è parlaa da un trenta o quaranta person (forsi cent, ma non püssè), e pö gh'è un mügg de dialett imparentaa cun el talian che j'hinn parlaa da j'alter (circa 59 milion e növcent nuvanta mila person).
Però a mi quela definizion chì la me pias n'anca un po'. Ma da bon fradé, ma ve sumeja ben una definizion fata cun el co'? Ma una lengua l'è prima de tütt una roba che se parla, e pö magari la se scriva. L'è minga per nient che la se ciama "lengua" e non "lapiss" o "pèna biro". Ma quand vün u me disa che a Maciu Piciu se parla la lengua Quechua (che l'è furmaa da un müg de variant), mi gh'hö d'andagh a dì che le minga vera, parchè el Quechua l'è dumà parlaa? Ma i gent de Maciu Piciu i parlen el Quechua da 20 secul, e adess parchè nüm um imparaa a scriv talian da cinquant'ann, andum in gir a dì che la sua l'è no una lengua? Ma un po' d'ümiltà per piasé!
Certo, qualsiasi parlà quand el và in buca a püssè de dü dunzen de gent el cambia, e se furmen di dialett, suratütt se quel parlà lì l'è in gir da secul e secul, cume l'è el cas pr'i parlà d'Insübria e Urobia. A Milan se disa "el", a Pavia se disa "al" e a Vares se disa "ul" e insì via (o "inscì" via...). Ma la dumanda l'è questa: quand quej parlà chì ja vardum ben da arent, se tröva si o se tröva no una radisa cumün, una corda che ja liga tütt insema int una minera precisa? Beh, el Biondelli, el Pellegrini e tanti alter i se disen de si, e seconda mi i gh'han ragion. Se ghe vardem ben, se pö ved che i parlà suta el nom de "lumbard insüber" e "lumbard urobich" i gh'han l'istessa radisa, anca se cun una quaj diversità funulogica. A Milan se disa "sura" e a Berghem se disa "hura", ma la bas de la parola l'è l'istessa, e l'è ben diversa da "sopra". Ancasì in talian un quajdün el dis "casa" (con la /s/ surda), un quajdün el dis "caza" (con la sunora) e alter ancura i disen "hasa", ma la radis de la parola l'è l'istessa, e nisün el disa "cà", o "maison". Però chissà parchè, quand a sentum "hasa" a disum che l'è un "acent", e quand a sentum "hura" a disum che l'è un'alter parlà, o adiritùra un'altra lengua! L'è un po' un mez misteri.
Mi la sava ch'i 'ndaven a tirà a man la storia de l'inteligibilità. Prima de tütt, l'è no necessari che dü dialett i sian intelegibil per pudé vess dialett de l'istessa lengua. El cines l'è l'esempi püssè cer, e ancasì el püssè cunussüü. Drenta de quela ch'a ciamum "lengua cinesa" gh'è una variazion che l'è cumpagna de quela che se tröva int i lenguv Rumanz. I lenguv Rumanz! A vör dì che gh'è di cines ch'i parlen el frances e di cines ch'i parlan el purtughes! Però la ciamum tütt lengua, senza n'anca fiagà. Parchè? Parchè la Cina la gh'ha una bandiera ünica. L'Ulanda e el Sudafrica invece i gh'han dü bandier, e quindi i gh'han l'ulandes e l'afrikaans, cumpletament intelegibil, ma dü lenguv separà.
Va pian cun 'sti bö magher! Una roba per volta. Ciapum l'Insübria. I parlà che ghe truvum drenta j'hinn umugeni assè per vess tütt suta l'istess capé. Quel' ünion chì pö a pudum ciamala "lengua", o se a preferì pudum ciamala cavagna ruta, però gh'um d'acetà una roba: che i parlà de l'Insübria i se sumejan vün cun l'alter, e i se sumejan tant quant i se sumejan i variant de l'italian: una quaj diferenza de acent, una quaj diferenza lessical, e una quaj diferenza de parnonzia (es. "el", "ul" etc.). Alura parchè el talian si e el lumbard no, giüstizia ladra? Parchè la gent i s'la pien cun i püssè picinitt?
Forse la cunfüsion la nassa parchè in talian, anca se "casa" la gh'ha tri o quater parnonzi, tütt i la scriven a l'istessa minera, menter i milanes i scriven "sura" (o "sora") e i bergamasch i scrivan "hura". Beh, ma alura la fii aposta! Ma avivem no dit che la lengua che la cünta l'è quela parlaa? El busillis l'è chì: in talian gh'è una cunvenzion scrita per ogni parola anca se gh'è di parol che i gh'han dü o tri (o quater...) version de parnonzia. Quest el vör dì che el talian l'è una lengua standardizà (...talmenta scuperta!). Ma quest el vör mia dì che una lengua che l'è mia standardizà l'è no una lengua, la sarà semplicement... una lengua non standardizà! E voilà.
La diferenza fra Insübria e Urobia la va püssè da la, l'è vera, ma gh'è no bisogn da fa tanta straa per truvà di sitüazion cumpagn. Ciapuma presempi quel che i linguista i ciamen "italian popular", overa quej dialett de l'italian derivaa da l'impusizion d'el tuscan standard insima di lenguv regional. In certi region d'Italia, l'italian popular l'è influenzaa fort bon ben, cume presempi in Veneto e int i region induè che la lengua regiunal l'è pütost arent al tuscan (presempi el Lazio). Ma sum sicür che se nüm, ipotesi, a ciapum vün che l'ha imparaa l'italian de la Crüsca senza mai andà föra d'in cà, e ghe fum vardà un cinema d'Alberto Sordi, chi lüü el capiriss tütcoss? Mi gh'hö i me dübi.
Sicürament a pöss di ch'a cugness tanta gent straniera che la parla l'italian ben, e che la capissa ben quej cinema tarucaa induè che tüt i parlen a l'istessa manera, ma che quand i cambien region o che i varden un cinema d'un diretur püssè realistich i tribülen fort per capì. E tant per vess cer, son no 'dree a parlà di lenguv regiunal, ma de l'italian regiunal, che j'hinn dü rob ben divers.
Parlum no pö di alter lenguv. De suvent la television inglesa la gh'ha i sut-titul quand el parla un scuzes cun un acent strenc, perchè sednò i la capirissen dumà in Scozia. Ma l'analisi linguistica e storica la mustra che a la fin de la fera i radis di parol e el sistema sintatich d'el scuzes e de l'ingles standard l'è vün, anca se la gent la fà fadiga a capiss. Me sumeja che se pö dì l'istess per Insübrich e Urobich, anca se in scala riduta.
Un quajdün el disa "el" e un quajdün d'alter el disa "al" ma gh'um tütt la "ö" e la "ü" stampaa int el sangu, e la induè che i latin i gh'aven la CL e la GL nüm gh'um tütt la C e la G, e in mez a i vucal i s' piasen di cunsunant ch'i vibren, e quindi quand a lavurem a fuma fadiga, non cume i latin ch'i faven fatiga, e n'anca cume j'italich, ch'i fan fatica. E pö el noster present u se fa cun "adrera", o magari anca cun "adree", ma mai, e pö mai cun el geründ! E la nostra funulugia l'è inamuraa di cunsunant a la fin de parola, e anca se sum no propi d'acordi se a s' piasa püssè la "t" o la "c", a sum tütt (o tücc..) de l'idea che gh'n'è mia me vegh una bela cunsunanta a la fin de parola, propi cume i faven i noster barba latin e celtegh, e cuntrari a i noster cüzin italich.
March Tambürell