L'Upinion
Dignità e speranza: a ciamum anmò trop?
Sessant’ann dop la Dichiarazion Üniversal di Dirit de l’Om, sum anmò luntan da j’ubietiv che ’sta “Magna Carta de tüt j’om del mond“ la s’eva prefissaa.
La storia la scumencia del 1948 quand che Eleanor Roosvelt – la viduva de Franklin Roosvelt – l’era la dona püssee famusa int la vita püblica ’mericana. Sbrindulaa, quasi semper vestii de negher, rispetaa dai so rival cunservadur tant ’me da i so amiradur prugressiv, l’è staa lee che, un dì fred de l’inveren del 1948, l’ha presentaa la Dichiarazion Üniversal di Dirit de l’Om da front a l’Assemblea General a Paris. L’è impussibil sentì no che l’è staa un mument storich. Lee l’aveva ripetüü che el docüment l’era no un “afermazion de leg e d’ubligazion“; ma che la pudriss diventà “la Magna Carta internaziunal per tüt j’om del mond“. Vüna di rob püssee prufond l’è staa la so afermazion che che i dirit üman j’hinn basaa in sima de quel che lee l’ha ciamaa “un fat spiritüal“. L’om el gh’ha da vegh la libertà per pudè svilüpass in tüta la so statüra, l’ha dit lee, “e cun un sforz cumün per tirà sü el nivel de la dignità de l’ümanità“.
La Dichiarazion l’è vüna di tanti docüment adutaa dai Nazion Ünii dop vess staa creaa de növ cume part de’ sforz cumün del dop-guera per salvà l’ümanità da un’altra spantegada de sangu. L’è sicürament un docüment del so temp, ch’el parla no de tanta rob che al dì d’incö i liberal i cunsideren cume so dirit intucabil, cume presempi la pussibilità de sernì un cumpagn mas’c o femna a seconda di so preferez sessüal. E natüralment la disa gnent a pruposit de la pena de mort o de l’abort.
Gh’è da restà l’istess zechii però da front a rob ‘me la garanzia a la libertà de parola, la libertà de mövess da un stat a l’alter, un dirit fess impurtant per i rifügiaa de j’ann 40, e per i emigraa del dì d’incö. Ma mi me ciam ‘se che Eleanor la penseriss del nos mond d’incö. La resterissa lì ‘me quej de la mascherpa a la vista de tüt quej trataa e dichiarazion che j’hinn staa traa insema cun l’intenzion de purta inanz la causa, e la sariss sicürament cuntenta de ved che l’è nassüü un setur tüt növ che l’esisteva no ai so temp de lee: i urganizazion non-guvernativ, cume presempi Amnesty Internazional. Ma la resterissa senza parol a la descuerta che i pensad che j’hinn nassüü dop el disaster de metà secul j’han no purtaa tanta früt. I camp de la mort j’hinn anmò vert, anca se magari j’hinn scundüü un poo püssee mej e j’hinn un poo meno gross. E i dirit fundamental j’hinn no tant in salüt n’anca lur.
A Giügn del 2007 in Brasil, püssee de 1000 manüal j’hinn staa liberaa da ‘na piantagion de cann da sücher da la squadra anti-s’ciav del gueren brasilian. Se pensa che in Brasil ghe sia quasi 40.000 personn ch’i lauren in cundizion cumpagn de la s’ciavizia. A Lüi del 2007, j’han descuprii che el gueren del Chad el fa sü i bagaj dai camp di rifügiaa per fai diventà suldaa. La pratica de druvà i bagaj cume suldaa l’è staa descuprii in 17 pais del mond.
Ma i dirit de l’om j’hinn no ignuraa dumà int i pais pover. A Giügn del 2008, el Regn Ünii l’ha passaa ‘na leg che la permeta de tegn la gent in preson per 42 dì senza impütazion, e senza vegh nissön duver de mustrà pröv contra de lur. A Marz del 2008, el gueren italian l’ha traa in pee un prugrama per tö j’impront digital de tüta la pupulazion di nomad, cumpres i fiulin picul.
A par propi che gh’è anmò tanta gent che l’è no nassüü ugual a j’alter.
Epüra, ist'ann, la Dichiarazion Üniversal di Dirit de l'Om la fa sessant'ann. Dop 'vela scrvüü, l'asemblea di Nazion Ünii la gh’ha dit cun i stat member da püblicala e d’asicürass che la sia metüü in gir in manera da vess a la purtada de tüt, suratüt “int i scöl, e int i alter istitüzion per l’insegnament, senza fa distinzion basaa ins la pusizion pulitica di pais o di teritori”. A publicum chinsichì la version vultaa in lumbard insübrich, per cercà da smentiass no. El test l’è staa vultaa diretament da l’uriginal in ingles.