L'Upinion
Salvà i Lenguv Minuritari?
A gh'uma bisogn d'i fiö
L 'è da chi a un po' che se senta dì che i dialètt j'hinn adré a traversà un periodo de revival. Gh'è tanti region che i stanzian di fondi per prumöv manifestazion dialetal tant cume spetacul teatral, event de müsica, cuncurs de puesia, e ancasì discüssion induè che la gent la pö descuprì la tradizion e la storia vernacula sia palraa che scrita. Una quaj region italiana l'ha ancasì pasaa di legg cun l'intenzion de prutégg el so vernacul (presempi la legg regiunal 45/1994 in Emilia Rumagna, o la 6/1990 in Campania). Tüta prima a vegnirìss de pensà che la situazion la va no propi mal. E invece no. Per i noster madérlengue la situazion l'è no tanta bona, la gh'ha propi la facia d'una mort iminenta. Perchè? Perchè la magiur part di iniziativ che hö ditt, anca se fatt cun passion e amur per i dialètt, e de suvent anca cun prufessiunalità, la sò idea l'è de parlà del dialètt, de discütt la storia del dialètt, de creà dl'art cun el dialètt. Tütt rob da rispetà, intendumass, ma che i metan el dialètt int'la pusizion d'un cimeli da müseo, una roba che se pö vardà e magari ancasì amirà, ma che l'è destinaa a restà lí, int'i teater, int'i puesii de chi è ch'el la parla, int'i stanzon indè che s'ni stüdia la storia.
Ma una lengua - perchè pö quej parlà chi j'hinn ne pü ne meno lenguv che, per un quaj incident de la storia, j'hinn ancura ciamaa dialètt - una lengua la resta viva dumà quand che l'è tramandaa, dumà quand la s'pogia ins'la buca di fiö giuvin, e la seguita el so caminà passanda da una generazion a l'altra. E quel chi, me rincressa dil, el süceda no cun la puesia o el teater, ma cun el parlà, quel parlà ch'el vena da la gent e ch'el viva tra la gent. Fuma un esempi. Int'i secul passaa, sia l'Irlanda che el Gàless j'hinn stat per tanta temp s'ciav d'una fort discriminazion linguistica da part de la curona inglés. Qust l'ava fatt sì che quasi tütt, o per forza o per amur, j'han cuminciaa a parlà l'inglés abandunanda i lenguv lucal (overa l'irlandés e el galés) che i vegnivan parlaa semper meno e i sumejavan destinaa a estìnguess. A partì da la seconda metà del 20esim secul, in tütt dü quej pais chi j'hinn stat fatt di legg cun l'intenzion de prutegg e prumöv i lenguv lucal. In tütt dü quej pais chi la lengua lucal l'è staa prutagunista d'un prucediment de "cunservazion" atravers l'introdüzion d'iniziativ tant cume i segnal stradal bilenguv, la püblicazion de giurnal in lengua lucal, la fundazion de radio e television ancasì lur in lengua lucal, e l'insegnament int'i scöl.
Ma quel ch'a separa i dü campagn, e ch'el ja distingua, l'è che in Irlanda la lengua lucal la fa part del curiculum di scöl cume seconda lengua (cume pudriss vess in Italia l'insegnament del francés o de l'inglés), menter el Gàless el gh'ha vü una vision püssè radical: la decis de fa diventà i scöl bilinguv, creanda un ambient induè che i bagaj i pöran veggh cuntatt sia cun l'inglés (che prima l'era lünica lengua uficial) che cun el galés, a parità de misüra, impieganda maèster e prufessur bilenguv. E quindi j'han creaa un sistema induè che el galés l'è la lengua de cuntatt, la lengua parlaa per el 50% di lezion. In alter parol, j'han creaa un sistema de scöla induè che el gales u se mustra no; u se trasmèta. I risultaa i parlan cer. In Irlanda, anca se la campagna linguistica l'ha fatt sì che l'irlandés el vena trataa cume una lengua degna de rispètt, el nümer di parlant l'è semper püssè bass. Suma passaa dai 260,000 int'un censiment del 1983, ai 95,000 del 2004. In Gàless, inveci, el galés l'è no dumà rispetaa, l'è ancasì parlaa, e l'è parlaa da i giuvin e dai bagajén tant cume dai meno giuvin. Suma passaa dai 575,000 parlant del 1971 ai 611,000 del 2004.
Un'idea semplic ma genial quela di galés, anca se l'è no pö insì növa; l'egemunìa del fiurenten in Italia l'è stata pussibil propi perchè in (quasi) tütt i scöl d'Italia gh'eran maèster ch'i parlaven dumà el fiurenten. Ma i noster vègg i gh'aven da cumbatt el prublema de j'analfabeta, e di barier linguistich che gh'era fra i popul d'Italia, e j'han fatt quel che i pudiven. Ma quej la j'eran i prublema d'un'altra generazion; i noster prublema j'hinn divers, anca quand se parla de linguistica. Adess la lengua franca italiana - pü o meno standard - l'è parlaa da tütt, e quej poch che i la parlen no i pören imparala senza prublema, perchè l'italian l'è dapartütt: a scöla, int'el lavur, e insimadtütt int'i mass media. El prublema linguistich de la nostra generazion - la nostra "question de la lengua" - l'è un alter. Nüm suma davanti a la pussibilità de perd un patrimoni linguistich, e quindi cültüral, che l'è no dumà senza prezi ma che l'è ancasì invidiaa da un mügg de stat dl'Europa e che l'apassiona i linguista de tütt el mond, cume che l'ha ancura dimustraa una cunferenza che j'han fatt a April del 2006 a l'üniversità de Cambridge, induè che j'han partecipaa prufessur e stüdius cunusüü a livell internaziunal. El prublema linguistich dla nostra generazion l'è de tegn viv quel giujèll cültüral chi; e fegh da ment ch'hö no ditt de "cunservàl", perchè la cunservazion la se fa ai robb che j'hinn passaa, e quindi ai robb da müseo. No, i lenguv regiunal gh'è no da cunservài, gh'è da ravivài. Ma cm'è ch'a fuma, a dirì vialter? Beh, la risposta s'la da la storia. Se vuruma salvà i lenguv regiunal, se vuruma che i s'estinguen no, la strà da pià l'è cera. La so salveza l'è quand che ja parluma ai noster fiö, quand che ja tramanduma, quand che ghe duma vita insima de bucch növ, bucch giuvin che j'hinn bon da tirai sü de mural, cume che l'è sücess cun el galés, e perch'è no, ancasì cun el fiurenten.
Certo che anca j'inissiativ cültüral j'hinn impurtant perchè i jutan a tirà via un po' de quela vergogna che de suvent l'è tacaa a taca ai lenguv regiunal, che per tanti ann j'hinn stat cunsideraa inferiur, e mia a l'alteza del dialett fiurenten (tütt grazie a una prupaganda fascista dala qual me sumeja ch'a suma mia bon de liberass). Ma per tegni viv o, cume che l'è sücess in Gàless, fai adritüra crèss, l'è necessari che i region - ma insima de tütt e' stat italian - i ja ricunussen per quel che j'hinn: lenguv cun un sistema sintatich e funulogich ben divers da quej dl'italian, e cun una storia e una leteradüra ins'i spall. Per una quajdöna l'è giamò sücess, cume int'el cas del sardagnö e del furlan (el second l'è stat ricunusüü dumà de recent cun una legg de Dicember del 1999), ma gh'è tant alter parlad dl'Italia che j'hinn inegabilment lenguv, cume che la cunfermaa ancasì l'Urganisazion Internaziunal di Standardisazion (induè che, paradussalment, a gh'è drenta ancasì l'Italia), ma che i resten ancura seraa sü int'la preson di dialètt, cume presempi l'emilian rumagnö, el ligür, el lumbard, el napulitan, el piemuntes, el sicilian, e magari anca alter, perchè se ghe varduma ben l'è prubabil che la lista la crèssa pütost che scürtass. Certo i la san tütt che drenta quej lenguv chi gh'è di varietà divers, ma l'è semper insì cun i lenguv; el francés de Parigi e quel de Niza j'hinn no cumpagn, cume che i l'hinn no l'inglés de Londra cun quel de Manchester. Ma quela chi l'è la natüra di lenguv. Negagh un ricunussiment uficial invece l'è la natüra d'una pulitica orba, che l'è mia bona de vedd el fat sò, e la semina mort dapertütt induè che la va.
El ricunussiment di lenguv lucal l'è un pass impurtant perchè ghe duèra l'üss per fai andà drenta int'i asil (cume che l'è adré süced in Friuli) e int'i scöl, dandegh la pussibilità de diventà un mès de cumunicazion d'ìncö, ma supratütt de duman. L'è un pass impurtant perchè el jütarìssa i parlà regiunal a disfass de l'eticheta "dialètt", che l'è insì greva e senza pietà e che a j'ha fat vegnì semper püssè debul e malaa. Dumà quel chi el pudrà purtàgh un po' de lüs, e regalagh el rinassiment ch'i se meriten. Dumà quel chi el pudrà mustragh la strà per arivà ins'i bucch di bagaj, e una lengua l'è viva da bon dumà quand l'è ins'la buca di bagaj.
March Tambürell -- Legia la version in lengua franca taliana