Al Periòdic

...comünicazion virtüal in lumbard insübrich

 

"...senza distinzion de razza, culur,
identità sessüàl, lengua, religion,
upinion pulitica o d'alter tipo..."
       Articul 2 d'la Dichiarazion Üniversal di Diritt de l'Om

  

L'Upinion



Dü mutiv per mucala via d’assasinà el bilinguisem in Italia


Version stampabil

L’ültima ricerca püblicaa da l’ISTAT la dimustra che l’abitüdin de druvà prevalentement i lenguv regiunal (che lur i ciamen anmò dialet) l’è diminuii de brüt. Sum passaa dal 32% del 1988 al 16% del 2006. Per dila cera, l’Italia l’è 'dree abandunà el bilinguisem. Magari questa l’è una bona nutizia per quej che (e pürtrop j’hinn no poch) i veden i lenguv regiunal ‘me di sidel de sabia ch’i fan ‘gnì greva la mungulfiera ‘taliana, e i ghe lassen no ciapà el vul. Quanta volt um sentii dì che parlà la lengua regiunal l’è un mal per quej ch’i vören parlà “ben” l’italian? Ma quel pont de vista chì l’è no dumà una discriminazion int i cunfront di ünich radis ver de l’Italia linguistica (vist e cunsideraa che l’italofunia l’è cumpagna de tanti alter carateristich de l’insì-ciamaa “cultüra taliana”: un invenzion del “Fradell Grand” aristucratich che l’è senza un fundament né logich né sientifich). No, a s’era 'dree dì, l’è no dumà una discriminazion int i cunfront di ünich radis ver de l’Italia linguistica, l’è ancasì basaa insima de dü fundament senza né coo né cua: el prim l’è che el bilinguisem el rimbabissa la gent e el ghe tira via l’abilità de parlà la lengua de stat. El second l’è che imparà una lengua ben l’è püssee facil quand s’nin parla mia d’alter.

La prima de quej dü rob chì l’è una futa grossa ‘me un palazzi, menter la seconda la gh’ha nanca una fraghija de fundament sientifich.

Me par de sentì la vus de j’assassin di lenguv regiunal chi canten in coro: « ma el set no che quasi tüt i talian del Votcent e del prim Növcent i gh’aven di fastidi a cumunicà in talian?! ». L’è vera, ghe diriss mi, e l’è vera ancasì che i gh’aven di fastidi a cumunicà in ingles, o in rüss. Per un mutiv pütost semplic: perchè i parlaven nissüna de quej lenguv chì. E quindi me sumeja logich che se a drövum un po’ de cugnizion, gh’um de cunclüd che per cambià la situazion la roba giüsta da fa l’è de mustragh la lengua che vurum fagh imparà. Tüt lì. Basta. Ghe n’è mia de ragion ch’i disen che per mustragh una seconda lengua – in quel cas chì l’italian – gh’è da incuragiaj a fagh abandunà la sua lengua regiunal. O forse a duvriss dì che ghe n’è mia de ragion cun un fil “logich”, perchè l’“avto-odi” e la “pagüra di dialet” j’hinn ragoin anca lur, anca se magari j’hinn no propi ragion detaa da la cuerenza.

Mentr’inveci per el second fatur, overa l’idea che s’impara mej una lengua quand che s’nin parla mia d’alter, l’è senza fundament. Ciapè in man un liber qualsiasi scrivüü per la gent inglesa che la vör diventà maester d’ingles, e ghe truerì drent un capitul ch’el parla di maderlengua talian, e di prublema ch’i gh’han cun i parol ch’i finissen cun i cunsunant (e donca i parnonzian “dogge” inveci de “dog” e “catte” inveci de “cat” e.i.v.), o che i fan una fadiga de can a parnunzià la schwa (quela vucal che gh’è in ingles e che la gh’ha una qualità un po’ indefinii, a metà strada fra la “e” e la “a”) e donca i disen “botel” per “bottle” e “piipol” per “people”, e.i.v. E ancura, che j’hinn no bon de fa distinzion tra rat (rat) e rut (sulch), o che’i gh’la fan mia a parnunzià la “n velar” che l’è insì impurtanta per la "-ing" inglesa.

" gh’è gent ch'i parlen lenguv tant ‘me el piemuntes e l’emiglian rumagnö, indè che ‘sta vucal chì l’è de cà "

Quel che ‘sti liber chì i san no, e che i maester chi venen da l’Italia i disen mia, l’è che gh’è un müg de gent taliana chi parlen un’altra lengua ultre al talian, e che questa la pudriss jütà da bon. Presempi, ghe n’è de quej chi parlen lenguv cume el lumbard e el ligür, lenguv che anca lur i gh’han i cunsunant a fin de parola. Ghe pö gent che la parla el napulitan, una lengua che la dröva la schwa tant e no poch, suratüt in pusizion atonica in fin de parola, ‘me che se veda cun el nom de la lengua, nnapulitano, che l’è parnunziaa napulitanê, cun la schwa a la fin (e di volt anca int la prima silaba). E ancura, gh’è gent che la vucal de la parola inglesa rut i la cugnussen ben da bon, perchè i parlen lenguv tant ‘me el piemuntes e l’emiglian rumagnö, indè che ‘sta vucal chì l’è de cà (l’è quela vucal che l’è scrivüü cun i leter “ë” o “ä”, ciamaa anca la “terza vucal piemuntes”).

" I püssee da tüt j’hinn analfabeta int la so lengua regiunal "

Ma de suent, pürtrop, quela gent chì la se renda mia cünt de vegh tüt ‘sti vantag, e i püssee i parnonzien i parol ingles basandess dumà ins el sistema funulogich del tuscan, e causanda di prublema de cumprension. Difati, el capita de suvent de ved di talian ch’i cugnessen ben la gramatica inglesa ma che quand i parlen j’hinn incumprensibil per un maderlengua ingles propi per la puertà de parnonzia. Epüra um vist che gh’è tanta gent che ja cugnessa ‘sti parnonzi, propi perchè i esisten int la sua lengua regiunal. Pürtrop però la magiur part di bilenguv italich i se renden mia cünt de l’abilità ch’i gh’han, e quindi i la lassen int un canton. El mutiv l’è semplic. I püssee da tüt j’hinn analfabeta int la so lengua regiunal, e quindi i gh’han no un imagin precisa del son in question, propi perchè j’hinn mia abitüaa a legel o a scrivel. Donca i fan riferiment dumà al tuscan, cumpurtandess tant 'me se i füdissen monolengua, e parlanda un ingles cun una gramatica bona ma cun una funulugia ch'la fa aqua da tüt i canton..
Se vurum dabon jütà la gent a diventà püssee lest a imparà i lenguv, la roba püssè unesta da fa l’è mustragh a capì i gramnatich, i funulugij e i lessich ch’i cugnessen giamò, inveci de fa del tüt per faghi desmentià.

" el bilinguisem l’è la cüra püssee bona ch’a ghe sia contra la demenza prugressiva "

E se j’esempi che v’hoo dat ve somejan no assè, gh’è ancasì di stüdi de prufessiunista che i dimustren, sistematicament, ‘me che el bilinguisem el da di vantag cugnitiv in püssee d’una manera.
Un articul püblicaa a Febrar d’ist ann int el periodich american Developmental Science (sienza de’ svilüp) el dimustra che la gent ch’i venen sü cun dü lenguv (o anca püssee) i svilüpen un’abilità cugnitiva che l’è süperiur de quela de la gent ch’i venen sü int una sucietà monolengua. I stüdius j’hann ripurtaa che i suget di so esperiment, che j’hinn vegnüü sü int un ambient bilenguv, i gh’han un’abilità de cuncentrazion süperiur a quela di so cumpagn che j’hinn vegnüt sü int un ambient monolebngua. Int un’alter stüdi püblicaa che l’è poch in Neuropsychologia, un grüp de ricercadur canades j’han dimustraa che el servel di gent che j’hinn bilenguv da quand j’hinn nassüü el gh’ha un nivel de plasticità süperiur a quel di monulengua. Per dila ben, el servel d’un bilenguv l’è püssee bon de riurganizà i so region celebral e de ridistribüì i vari mansion. Quela capacità chì la gh’ha un efet “prutetiv” ch’el ralenta e’ svilüp di malan legaa a la vegiaja, cume la demenza prugressiva (presempi el morbo d’Alzheimer). J’han fin dit che “el bilinguisem l’è la cüra püssee bona ch’a ghe sia contra la demenza prugressiva”.
El messag ch’el riva zü dai sienziaa l’e’ cer: el bilinguisem el da forza.
E donca a vuriss fa un apel a tüta la gent che la gh’ha la furtöna de vess vegnüü sü bilenguv: lassum no che la vergogna de parlà un “dialet” la tira via ai noster fiö quel vantag che la nostra cultüra la s’ha regalaa cun tant amur e tanta generusità.

March Tambürel